جام کوردی - پروازهای میان ایران و عراق در روزهای اخیر، دیگر صرفاً یک موضوع مربوط به صنعت هوانوردی نیست؛ تصمیمی است که دامنه آثار آن به حوزه‌های انسانی، درمانی، آموزشی، اقتصادی، زیارتی و فرهنگی دو کشور کشیده شده و بار دیگر این پرسش را پیش روی افکار عمومی قرار داده است که چرا باید اختلافات و فشارهای سیاسی، هزینه خود را از جیب مردم دو کشور همسایه بگیرد؟
از روزهای پایانی شهریورماه، ابتدا پذیرش پروازهای ایرانی در فرودگاه بغداد با محدودیت مواجه شد و سپس فرودگاه نجف و فرودگاه‌های اربیل و سلیمانیه نیز پروازهای ایران را متوقف کردند. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، تا ۲۵ سپتامبر، هر چهار فرودگاه عراقی که مقصد پروازهای ایران بودند، پذیرش پروازهای ایران را متوقف کرده‌اند.
اما منشأ این اتفاق را باید در تحولات بزرگ‌تر صنعت هوانوردی ایران جست‌وجو کرد.
وزارت خزانه‌داری آمریکا در ماه سپتامبر تحریم‌های جدیدی علیه بخش هوانوردی ایران اعمال کرد و به شرکت‌های خارجی ارائه‌دهنده خدماتی مانند سوخت‌رسانی، خدمات زمینی و سایر خدمات فرودگاهی به شرکت‌های هواپیمایی تحریم‌شده ایرانی هشدار داد. گزارش‌ها حاکی از آن است که همین تهدید تحریم‌های ثانویه، شرکت‌های خدمات‌دهنده در فرودگاه‌های منطقه را با خطر مواجه کرده است.
به این ترتیب، مسئله فقط «اجازه فرود یک هواپیما» نیست؛ مسئله شبکه‌ای از خدمات است که یک پرواز برای انجام شدن به آن نیاز دارد.
عراق؛ میان همسایگی با ایران و فشار واشنگتن
عراق در این میان در موقعیتی پیچیده قرار گرفته است. از یک سو، ایران همسایه شرقی عراق و یکی از مهم‌ترین شرکای منطقه‌ای این کشور است و از سوی دیگر، بغداد با فشارهای ناشی از نظام تحریم‌های آمریکا مواجه شده است.
در تازه‌ترین تحول، دفتر رسانه‌ای نخست‌وزیر عراق در ۲۶ سپتامبر اعلام کرد که دولت بغداد با طرف آمریکایی درباره معافیت برخی فرودگاه‌های عراق از محدودیت‌های مربوط به شرکت‌های هواپیمایی ایران گفت‌وگو می‌کند تا پروازهایی با اهداف درمانی، آموزشی، زیارتی و امور غیرنظامیان از سر گرفته شود. همین موضوع نشان می‌دهد که آثار انسانی این تصمیم اکنون به یکی از محورهای اصلی رایزنی‌های بغداد تبدیل شده است.
این اقدام در حالی صورت می‌گیرد که مقام‌های عراقی پیش‌تر اعلام کرده بودند توقف پروازها در ارتباط با تشدید تحریم‌های آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران بوده است.
هزینه‌ای که مردم می‌پردازند
تأثیر این تصمیم را شاید بیش از همه بتوان در زندگی مسافران مشاهده کرد.
پرواز، مسیر چندساعته میان ایران و عراق را به یک سفر زمینی طولانی تبدیل می‌کند؛ مسیری که بسته به مقصد می‌تواند بیش از ۱۲ ساعت زمان ببرد. گزارش‌ها از افزایش فشار بر مسافران و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل زمینی پس از توقف پروازها حکایت دارد.
در میان این مسافران، گروه‌هایی حضور دارند که سفر برای آنها تفریح یا انتخاب شخصی نیست.
بیماران برای درمان به ایران سفر می‌کنند.
دانشجویان عراقی در دانشگاه‌ها و مراکز علمی ایران تحصیل می‌کنند.
زائران میان شهرهای مقدس ایران و عراق رفت‌وآمد دارند.
بازرگانان و فعالان اقتصادی برای تجارت و فعالیت‌های اقتصادی به رفت‌وآمد منظم نیاز دارند.
و در کنار همه اینها، هزاران خانواده و شهروند ایرانی و عراقی قرار دارند که روابط خانوادگی و اجتماعی آنها در دو سوی مرز شکل گرفته است.
گزارش‌های منتشرشده حتی از موارد مشخصی مانند بیماری که برای درمان و پیوند کلیه قصد سفر به ایران داشته و دانشجوی عراقی که در قم گرفتار شده، خبر داده‌اند.
بنابراین، هر تصمیمی که این مسیر را مسدود کند، مستقیماً با زندگی بخش قابل توجهی از مردم دو کشور ارتباط پیدا می‌کند.
روابط ایران و عراق؛ فراتر از یک مسیر هوایی
روابط تهران و بغداد تنها در سطح مناسبات دولت‌ها خلاصه نمی‌شود.
ایران و عراق دارای روابط گسترده مذهبی، دانشگاهی، تجاری، فرهنگی و اجتماعی هستند. نجف و کربلا برای میلیون‌ها ایرانی مقصد زیارتی‌اند و قم و مشهد نیز برای شمار زیادی از شهروندان و دانشجویان عراقی اهمیت مذهبی و علمی دارند.
سفیر ایران در بغداد اعلام کرده است که پیش از توقف پروازها، روزانه حدود ۲۵ پرواز از ایران به مقصد نجف و حدود ۱۵ پرواز به مقصد بغداد انجام می‌شد و مجموعاً حدود ۱۲ تا ۱۳ هزار نفر در روز از طریق خطوط هوایی ایران میان دو کشور تردد می‌کردند. او همچنین گفته است که توقف پروازها برای دانشجویان عراقی مشغول تحصیل در ایران مشکل ایجاد کرده است.
این ارقام نشان می‌دهد که موضوع با یک مسیر محدود هوایی مواجه نیستیم؛ سخن از یکی از مهم‌ترین شریان‌های ارتباطی میان دو کشور است.
اعتراض از نجف تا بغداد
نکته قابل توجه در تحولات اخیر، شکل‌گیری اعتراض‌ها و درخواست‌ها برای تجدیدنظر در این تصمیم در داخل عراق است.
حسین العیساوی، رئیس شورای استان نجف، از اعتراض بازرگانان، دانشجویان و بیماران عراقی خبر داده و خواستار آن شده است که دولت عراق در اجرای محدودیت‌های مربوط به پروازهای ایرانی در فرودگاه نجف تجدیدنظر کند. او تأکید کرده که این تصمیم برای استان نجف تبعات اقتصادی دارد و موجب دشواری برای دانشجویان، بیماران، بازرگانان و زائران شده است.
در سطح پارلمانی نیز مخالفت‌هایی مطرح شده است. برخی نمایندگان و فراکسیون‌های عراقی خواستار آن شده‌اند که فرودگاه‌های عراق به محل اجرای تحریم‌های خارجی تبدیل نشوند و بر استقلال تصمیم‌گیری عراق تأکید کرده‌اند.
محمد الموسوی، نماینده پارلمان عراق، نیز درباره پیامدهای انسانی توقف پروازها برای بیماران، دانشجویان، زائران و هیأت‌های دو کشور هشدار داده است.
صدای حوزه علمیه نجف
یکی از مهم‌ترین واکنش‌ها، از سوی گروهی از طلاب حوزه علمیه نجف اشرف مطرح شده است.
گروهی از طلاب حوزه علمیه نجف در بیانیه‌ای نسبت به توقف پروازهای میان نجف و ایران ابراز نگرانی و مخالفت کرده‌اند. آنان این تصمیم را مرتبط با فشارهای خارجی دانسته و تأکید کرده‌اند که روابط نجف و ایران تنها یک رابطه حمل‌ونقلی نیست، بلکه پیوندهایی دینی، علمی، اجتماعی و تاریخی میان دو جامعه وجود دارد.
این طلاب همچنین تأکید کرده‌اند که توقف مسیرهای ارتباطی، مستقیماً بر وضعیت زائران، دانشجویان، بیماران و بازرگانان اثر می‌گذارد و از دولت و پارلمان عراق خواسته‌اند منافع مردم، استقلال تصمیم‌گیری عراق و نیاز زائران را در نظر بگیرند.
این واکنش اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد اعتراض به توقف پروازها تنها از سوی فعالان سیاسی یا اقتصادی مطرح نشده و در میان بخشی از بدنه حوزوی نجف نیز نسبت به تبعات این تصمیم نگرانی وجود دارد.
اعتراض سیاسیون و گروه‌های اجتماعی
در کنار دانشجویان و طلاب، شماری از جریان‌های سیاسی عراق نیز مخالفت خود را اعلام کرده‌اند.
برخی نمایندگان و گروه‌های سیاسی، توقف پروازهای ایران را مغایر با استقلال تصمیم‌گیری عراق دانسته‌اند. عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر پیشین عراق، نیز این محدودیت را دخالت خارجی در تصمیمات عراق توصیف کرده و خواستار بازنگری در آن شده است. همچنین اکرم الکعبی، دبیرکل جنبش النجباء، نسبت به ادامه این وضعیت هشدار داده و خواستار پایان محدودیت‌ها شده است.
همچنین گزارش‌هایی از اعتراض بازرگانان عراقی منتشر شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد دامنه نگرانی‌ها از حوزه زیارت و سفر فراتر رفته و بخش‌هایی از اقتصاد محلی عراق نیز خود را متأثر از این تصمیم می‌دانند.
پرسش اصلی؛ تحریم یک کشور یا فشار بر مردم؟
آنچه امروز در موضوع پروازهای ایران و عراق اهمیت دارد، یک پرسش اساسی است:
آیا فشار سیاسی بر دولت‌ها باید به قیمت دشوارتر شدن زندگی مردم تمام شود؟
تحریم‌های اقتصادی و سیاسی، هر نامی که داشته باشند، زمانی که به خدمات عمومی، حمل‌ونقل، درمان، آموزش و رفت‌وآمد شهروندان سرایت می‌کنند، دیگر فقط یک اختلاف میان دولت‌ها نیستند؛ آثار آنها مستقیماً متوجه جامعه می‌شود.
از نگاه جمهوری اسلامی ایران، محدود کردن ارتباطات هوایی ایران با کشورهای منطقه بخشی از فشار گسترده‌تر آمریکا علیه کشور است. در مقابل، آمریکا تحریم‌های خود را ابزاری برای فشار بر حکومت ایران معرفی می‌کند. اما آنچه در عمل در مسیر ایران و عراق دیده می‌شود، گرفتار شدن گروه‌هایی از شهروندان دو کشور در میان این مناقشه است.
ایران؛ تأکید بر حفظ مسیرهای ارتباطی
در واکنش به این وضعیت، مقام‌های ایرانی بر ضرورت ادامه ارتباط هوایی با عراق تأکید کرده‌اند.
ایران همچنین اعلام کرده است که در حال رایزنی با طرف عراقی برای حل مسئله و ازسرگیری پروازهاست. سفیر ایران در بغداد گفته است که علما، جریان‌های سیاسی، گروه‌های مقاومت، گروه‌های اجتماعی، دانشجویان، موکب‌داران، سران عشایر و دیگر اقشار عراق خواستار ازسرگیری پروازها شده‌اند و در برخی شهرها از جمله نجف، بصره و میسان نیز برای تجمع در این زمینه فراخوان‌هایی مطرح شده است.
این واکنش‌ها در کنار مذاکرات دولت عراق با آمریکا برای دریافت معافیت‌های بشردوستانه، نشان می‌دهد که موضوع پروازها از یک مسئله فنی فرودگاهی به یک موضوع سیاسی، انسانی و اجتماعی تبدیل شده است.
یک مطالبه روشن؛ ارتباط ملت‌ها را قربانی نکنید
ایران و عراق می‌توانند درباره بسیاری از مسائل با یکدیگر مذاکره کنند؛ اما نباید اجازه داد مسیر ارتباط میان مردم دو کشور به نخستین قربانی اختلافات سیاسی تبدیل شود.
دانشجو باید بتواند به دانشگاه برسد.
بیمار باید بتواند برای درمان سفر کند.
زائر باید بتواند به زیارت برود.
بازرگان باید بتواند فعالیت اقتصادی خود را ادامه دهد.
و خانواده‌ها باید بتوانند بدون تحمیل هزینه‌های غیرضروری، با یکدیگر در ارتباط باشند.
توقف پروازهای ایران و عراق نشان داده است که فشارهای خارجی، وقتی به زیرساخت‌های حمل‌ونقل سرایت می‌کنند، می‌توانند آثار خود را خیلی سریع بر زندگی مردم آشکار کنند.
اکنون دولت عراق اعلام کرده است که برای دریافت معافیت و بازگشت پروازهای مرتبط با درمان، آموزش، زیارت و امور غیرنظامیان با آمریکا مذاکره می‌کند. این مسیر می‌تواند فرصتی برای کاهش فشار بر شهروندان دو کشور باشد.
سخن پایانی
مسئله پروازهای ایران و عراق در نهایت به یک واقعیت ساده بازمی‌گردد:
هیچ تحریم و اختلاف سیاسی نباید به قیمت قطع ارتباط میان ملت‌ها، دشوار شدن درمان بیماران، سرگردانی دانشجویان، محدود شدن زیارت و آسیب دیدن روابط اقتصادی و فرهنگی دو کشور تمام شود.
واکنش‌های مطرح‌شده از سوی شماری از نمایندگان و جریان‌های سیاسی عراق، بازرگانان، دانشجویان و طلاب حوزه علمیه نجف نشان می‌دهد که این موضوع صرفاً یک اختلاف میان تهران و واشنگتن نیست؛ بلکه به مسئله‌ای با ابعاد مستقیم انسانی و اجتماعی برای ایران و عراق تبدیل شده است.
از این منظر، جمهوری اسلامی ایران بر حفظ ارتباط با همسایه خود و ادامه مناسبات انسانی، فرهنگی، علمی، اقتصادی و زیارتی با عراق تأکید دارد؛ مسیری که در نهایت باید با گفت‌وگو میان دو کشور و بدون تحمیل هزینه بر مردم دنبال شود.