جام کوردی - یەکێک لە تەحەددییە سەرەکییەکانی سەر ڕێگای گەیشتن بە هەر ڕێککەوتنێکی بەردەوامی نێوان ئێران و ئەمریکا، ململانێی هێڵی سووری ستراتیژیی هەردوولایە. لە ساڵانی ڕابردوودا واشنتۆن هەمیشە هەوڵی داوە هێزی مووشەکی ئێران و توانای سەربازی و کاریگەریی ناوچەیی بکاتە بەشێک لە کارنامەی دانوستان.
ئەم ناکۆکییانە بووەتە هۆی دروستبوونی بنبەستێکی درێژخایەن کە نەک هەر دانوستانەکان ڕابگرێت، بەڵکو لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، بە دووبارە پێشێلکردنی ئاگربەست و جێبەجێکردنی فشاری سەربازی و ئابووری لەلایەن ئەمریکاوە، جارێکی دیکە بۆنی مەترسی پەرەسەندنی گرژییەکان و تەنانەت ململانێ سەربازییەکانی ناوچەکەی زیندووکردەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا ڕێگەیەک هەیە بۆ تێپەڕاندنی ئەم بنبەستە؛ ڕێگایەک بۆ ئەوەی ئێران هێڵە سوورەکانی بپارێزێت و لە هەمان کاتدا ڕێگری بکات لە بەکارهێنانی ئامرازەکانی فشاری تاکلایەنە لە ئەمریکا؟ ئەزموونی مێژوویی کۆنترۆڵکردنی چەک لە نێوان زلهێزەکان دەتوانێت چارەسەرێک بێت. لە سەردەمی شەڕی سارددا، ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت سەرەڕای ڕکابەرییە توندەکانیان، درکیان بەوە کرد کە درێژەدان بە پێشبڕکێی چەکداریی ڕێکنەخراو دەتوانێت مەترسی لەسەر ئاسایشی هەردوولا دروست بکات. لێرەوە ڕێککەوتنەکانی وەک دانوستانەکانی سنووردارکردنی چەکی ستراتیژی (SALT)، پەیمانی هێزە ئەتۆمییەکانی مەودای نێوان (INF) و پەیماننامەی کەمکردنەوەی چەکی ستراتیژی (START) پێکهێنران. ئامانجی ئەم ڕێککەوتنانە نەهێشتنی دەسەڵاتی لایەنی بەرامبەر بە تەواوی نەبوو، بەڵکو دروستکردنی هاوسەنگی بوو لە نێوان پاراستنی خۆپاراستن و ڕێگریکردن لە فراوانبوونی بێ سنووری پێشبڕکێی چەک. وانەی گرنگی ئەم ئەزموونە ئەوەیە کە ئاسایشی بەردەوام بە نەهێشتنی دەسەڵاتی لایەنی بەرامبەر بەدەست ناهێنرێت، بەڵکو بە پێناسەکردنی یاساکانی کێبڕکێ و بەڕێوەبردنی ناکۆکییەکان بەدەست دێت.
ئەم ئەزموونە بۆ پەیوەندییەکانی ئێران و ئەمریکاش دەتوانێ ئیلهامبەخش بێت. ئەگەری تاوتوێکردنی توانا سەربازییەکان بەبێ قبوڵکردنی چەکداماڵین یان لاوازکردنی ڕێگریکردن، ڕێگە بە تاران دەدات چوارچێوەیەک بۆ سنووردارکردنی کۆنترۆڵکراو دیاری بکات. وەک ڕێککەوتنەکانی کۆنترۆڵکردنی چەک لە نێوان زلهێزەکان، هەر میکانیزمێکی ئەگەری دەتوانێت سەرنجی لەسەر دوو میحوەرەکەی چەندایەتی و کوالیتی چەکەکان بێت. بڕی ئاماژەیە بۆ ژمارەی سیستەم و ئامێرەکان و کوالیتی ئاماژەیە بۆ تایبەتمەندییەکانی وەک مەودا و وردبینی و هێزی تێکدەر. بەڵام ئەم جۆرە سنووردارکردنانە تەنیا کاتێک بەسوودە کە بنەماکانی ڕێگریکردن و هاوسەنگی هێزی ناوچەیی بپارێزرێن، کە دوو پێکهاتەیان بۆ ئاسایشی ئێران زۆر گرنگن.
توانای مووشەکی ئێران لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا بووەتە ئامرازی سەرەکیی بەرگریی لە وڵاتەکەدا. ئەم توانایە لە چوارچێوەیەکدا پەرەی پێدراوە کە ئێران ڕووبەڕووی سنووردارکردنی توند بووەتەوە بۆ کڕینی چەکی پێشکەوتوو و ئامادەبوونی سەربازیی گەورەی ئەمریکا لە دەوروبەری. بۆیە هەر باسێک لە سنووردارکردنەکان دەبێت لەسەر بنەمای پاراستنی ڕێگری و هاوسەنگی هێزی ناوچەیی بێت. ئەگەر سنووردارکردنەکان بە شێوەیەک دابڕێژرێن کە تەنها لایەنێک تێچووەکەی بدات و لایەنەکەی تریش سوودمەند بێت، نەک هەر بەردەوام نابن بەڵکو دەتوانن خۆیان ببنە سەرچاوەی ناسەقامگیری نوێ.
بەڵام کێشەی سەرەکی لە شێوازی تێڕوانینی ئەمریکادایە بۆ پرۆسەی دانوستان. ڕەفتاری واشنتۆن لە ساڵانی ڕابردوودا و بە تایبەتی لە ڕۆژانی ڕابردوودا، ئەوە نیشان دەدات کە بەشێکی بەرچاو لە حیساباتە ستراتیژییەکانی ئەمریکا لەسەر بنەمای لۆژیکی “ChickenGame” دامەزراوە: ئەو گریمانەیەی کە ئێران لە دوایین ساتدا لە هێڵە سوورەکانی پاشەکشە دەکات. لەسەر بنەمای ئەم لۆژیکە، ئەمریکا لە کاتی دانوستاندا بەردەوامە لە فشارە ئابوری و سەربازییەکان و چەندین جار ئاگربەست پێشێل دەکات لە هەوڵێکدا بۆ ناچارکردنی تاران بۆ پاشەکشەکردن. ڕێبازێکی لەو شێوەیە نەک هەر متمانە دروست ناکات، بەڵکو پەیامێکی ڕوونیش دەنێرێت: ئامانجی گفتوگۆکە گۆڕینی ڕەفتاری ئێرانە لە ڕێگەی زۆرەملێیەوە، نەک گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی هاوسەنگ و بەردەوام.
درێژەدان بەم سیاسەتەی زۆرترین فشار و پێشێلکردنی ئاگربەست، جگە لە زیادبوونی گرژییەکان، دەبێتە هۆی ئەوەی کە حیساباتی ئەمنی ئێران وریاتر بێت و ڕێگا دیپلۆماسییە نەرمەکانی سنووردارتر بێت. ئەزمونی شەڕی سارد ئەوە نیشان دەدات کە سەقامگیری ستراتیژی بە گوشاری تاکلایەنە بەدەست نایەت، بەڵکو بە قبوڵکردنی واقیعەکانی دەسەڵات و کۆت و بەندکردنی یەکتر و دیاریکردنی ڕێسای ڕوون بۆ بەڕێوەبردنی کێبڕکێ کە ئاسایش مسۆگەر دەکات.
لەم جۆرە هەلومەرجەدا پێشنیارکردنی میکانیزمێک لەسەر بنەمای کۆنترۆڵکردنی یەکتری لە سنووردارکردنە سەربازییەکان دەتوانێت چەندین سوودی گرنگی بۆ ئێران هەبێت. یەکەم: ڕێگری دەکات لە بنبەست لە دانوستانەکاندا و ڕێگە بە تاران دەدات چوارچێوەیەک بۆ وتووێژ دابین بکات بەبێ ئەوەی سازش لەسەر خۆڕاگرییەکەی بکات. دووەم: دەستپێشخەرییەکی لەو شێوەیە دەتوانێت پێگەی نێودەوڵەتی ئێران بەرز بکاتەوە. ڕێککەوتنەکانی کۆنترۆڵکردنی چەک زیاتر لە نێوان زلهێزەکاندا دانوستان دەکرێن و هاتنە ناوەوەی ئێران بۆ ئەم پرۆسەیە تەنانەت لە شێوەی پێشنیار و وتووێژیشدا سەنگی ستراتیژی ئێران لە هاوکێشەی ئاسایشی ناوچەکەدا نیشان دەدات.
بەڵام تەحەدای سەرەکی دڵنیابوونە لە جێبەجێکردنی بەڵێننامەکان. ئەزموونی کشانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی نیشانی داوە کە تەنانەت بەڵێنە فەرمیەکانیش دەتوانن کاریگەری پێشهاتە سیاسییە ناوخۆییەکانی واشنتۆن بخەنە ژێر کاریگەرییەوە. بۆیە هەر میکانیزمێکی نوێ دەبێت گەرەنتی جێبەجێکردنی کاریگەر و میکانیزمی چاودێریکردنی هەبێت. پێش ئەوەی پێشنیارێکی لەو شێوەیە بخرێتەڕوو، پێویستە کۆدەنگییەک لە ناوخۆی ئێراندا لە نێوان دامەزراوە سیاسی، دیپلۆماسی و سەربازییەکان دروست بکرێت و بڕیار لەسەر ئەو بوارانە بدرێت کە دەتوانرێت سنووردارکردنیان تێدا قبوڵ بکرێت و ئەو ئیمتیازاتانەی کە پێویستە داوای بکرێت. ئەمە تەنیا پرسێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندییە درێژخایەنەکانی ئێرانەوە هەیە.
لە کۆتاییدا سەرکەوتنی هەر دەستپێشخەرییەکی دیپلۆماسی پەیوەستە بە جێبەجێکردنی دوو مەرجی بنەڕەتی: کۆدەنگی ناوخۆیی و گونجاندن لەگەڵ واقیعەکانی سیستەمی نێودەوڵەتی. ئەگەر ئەم دوو مەرجە جێبەجێ بکرێن، ئەوا بژاردەیەک لە دەرەوەی بەرخۆدانی ڕەها و ئیمتیازاتی تاکلایەنە هەیە؛ یەکێک کە لەسەر بنەمای بەڕێوەبردنی کێبڕکێ و پاراستنی ڕێگری و دروستکردنی هاوسەنگی دامەزراوە. ئەزموونی مێژوویی دەرکەوتووە کە تەنانەت قووڵترین جیاوازییە ئەمنییەکان ڕێگری لە دیالۆگ ناکەن. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا هەردوولا ئامادەن ڕێساکان بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکیەکان دیاری بکەن، نەک بە بەکارهێنانی فشار و هەڕەشە بۆ ناچارکردنی لایەنی بەرامبەر بۆ پاشەکشەکردن؟ ئەگەر ئەم ئیرادەیە دروست بێت، زاڵبوون بەسەر چەقبەستوویی هێڵی سووردا ئەگەرێکی ڕاستەقینە دەبێت، تەنانەت لە بەرامبەر سیاسەتی زۆرترین فشار و پێشێلکردنی ئاگربەستی دووبارەبوونەوەی ئەمریکا.